İSİM FİİL
Fiillere
getirilen “-ma, -ış, -mak”
ekleri ile yapılır. Bu ekler büyük ünlü uyumu kuralına göre eklendiği
sözcük içinde değişiklik gösterecekleri için “-ma, -me, -ış, -iş, -uş, -üş, -mak, -mek”
şekillerinin de var olduğunu bilmeliyiz arkadaşlar. Fakat ezberimizde kalıcı olması için “-ma,
-ış, -mak” eklerini bilmemiz yeterlidir. Bu ekler fillere gelerek onları
cümle içinde “isim” yaparlar.
ÖRNEKLER
·
Görmekten sonra görülmek, aşkın ikinci kademesiydi. Gör (fiil kökü) + mek
(isim fiil eki)
·
Mektup yazmak onun için huzur verici bir şeydi.
·
Ben de sizinle tatile gelmeyi düşünüyordum.
·
Bağlama çalmayı bu kadar çok seveni hiç görmemiştim.
·
Programın başlayışı herkesi heyecanlandırdı.
·
Yanımda oluşunu, bana sarılışını hiç unutamam.
·
Onun gelişiyle oda bir anda sessizliğe büründü.
·
Oturuşu ile herkesin dikkatini üzerine çekti.
·
Bir gülüşü ile her şeyi değiştirmeyi biliyordu.
Yukarıdaki isim fiil eki almış fiilimsilerin
başka cümlelerde olumsuz şekilleri de mümkündür. Olumsuzluk eki isim fiil
ekinden önce gelir. Görmemek, görülmemek, yazmamak, gelmeme, çalmama, başlamayış, olmayış, sarılmayış, gelmeyiş, gülmeyiş… Mavi renkliler olumsuzluk
ekidir. Kırmızı renkliler isim fiil
ekidir.
NOT: İsim fiil eki aldığı halde ve fiilimsi olma
kriterlerine uygun olduğu halde kalıplaşarak bir varlığın kavramın adı olan
sözcükler vardır. Bunlar fiilimsi olarak kabul edilmezler.
·
Elindeki çakmak ile
oynaması annesini tedirgin etti.
·
Her gün dondurma yersen
çok hasta olabilirsin.
·
Merak ettiğiniz bilgileri
giriş kattaki danışmadan öğrenebilirsiniz.
NOT: Olumsuzluk eki olan “-ma, -me” eki ile isim fiil eki olan
“-ma, -me” eki karıştırılmamalıdır.
·
Ortalığı toplama görevini kardeşine verdiler. (İsim Fiil Eki)
·
Bu saatte herkes uyuyor
ortalığı toplama. (Olumsuzluk Eki)
NOT: Fiiller gibi çekimlenemeyeceklerini yukarıdaki açıkmada
belirtmiştik. Şimdi bunun örneklerle açıklamasını daha da netleştirelim.
·
Uyu-mak istiyorduk.
(Bu cümledeki fiilimsiye kip eki ve şahıs eki getirmeye çalışalım)
Uyu-mak- yor-uz istiyorduk. ( 🙂 anlamsız olduğunu
gördünüz arkadaşlar)
2-Sıfat
Fiil (Ortaç)
Fiillere
getirilen “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” ekleri ile yapılır. Bu
ekler de büyük ünlü uyumu kuralına göre eklendiği sözcük içinde değişiklik
gösterecekleri için “-an, -en, -ası, -esi, -maz, -mez, -ar, -er, -dık, -dik,
-duk, -dük, -acak, -ecek, -mış, -miş, -muş, -müş” şekillerinin olduğunu
bilmeliyiz. Fakat daha rahat ezberleyebilmemiz için “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş”
eklerini bilmemiz yeterlidir. Zaten daha da kolay akılda kalması için şifrenmiş
bir şekilde sıralanmıştır:
“Anası mezar
dikecekmiş”
Aşağıdaki
örneklerde sıfat fiillerin cümle içinde sıfat görevlerinde kullanıldıklarına
dikkat ediniz. Sıfat fiil ekleri fiillere gelerek onları cümle içinde sıfat ya
da adlaşmış sıfat yapar.
ÖRNEKLER
Çalışan
adamı herkes sever. (Niteleme Sıfatı) (isim) (Sıfat Fiil)
Gelen,
gideni aratır. (Adlaşmış Sıfat+ Sıfat Fiil)
Yıkılası
dağlar geçit vermez oldu.
Bu
çocuğun sevilesi bir yanı kalmamış.
Görünmez
kazaya da davetiye çıkarmayalım.
Aşılmaz
yollardan aşırdın beni.
Koşar
adımlarla bebeğini kucaklamaya gitti.
Gider
ayak herkesin canını yaktı.
Ne
zaman seninle olsam tanıdık bir kuş cıvıltısıyla uyanırdım her sabah…
Bazen
bilindik şiirlerle bile olsa göz doldurmayı iyi biliyordu.
Gelecek
sezonda en başarılı futbolcular bizim olacak.
Böyle
bir kazadan sağlam çıkabildiyse verilmiş sadakası var demek.
NOT:
Sıfat fiillerin olumsuz şekilleri de mevcuttur.
Çalışmayan
adama kimse ekmez vermez.
Olmayacak
duaya amin denmez.
NOT:
Bazı
sıfat fiil ekleri ile başka ekler benzerlik göstermektedir. Bunları
karıştırmamak gerekir. Fiilimsiler ve eklerini ayırt etmek için bir çok faktör
var fakat en önemlisi eki alan sözcüğün fiil kök gövdesi olup olmadığına ve
sözcüğün cümlede sıfat görevinde kullanılıp kullanılmadığına bakmaktır.
Karıştırılan ekler;
Tutmaz
dizlerim birden düzeldi. “-mez, -maz” =Sıfat Fiil Eki
Dedemin
dizleri tutmaz. “-mez, -maz” =
Geniş Zaman Kipinin Olumsuzluk Eki
Koşar
adımlarla yanıma geldi. “-ar, -er” =
Sıfat Fiil Eki
Her
sabah mutlaka koşar. “-ar,
-er” = Geniş Zaman Kip Eki
Gelecek
yıl şampiyonuz. “-acak, -ecek” =
Sıfat Fiil Eki
Seneye
bize gelecek. “-acak, -ecek”
= Gelecek Zaman Kip Eki
Yırtılmış
pantolon ile dışarı çıkma. “-mış,
-miş, -muş, -müş” = Sıfat Fiil Eki
En
sevdiği pantolonu yırtılmış. “-mış,
-miş, -muş, -müş” = Öğrenilen Geçmiş Zaman Kip Eki
Zarf
Fiil
Diğer fiilimsiler gibi fiillere gelir ve
eklendikleri sözcüklerle fiilleri ya da diğer fiilimsileri zaman ile durum
yönünden niteler. Cümle içinde eklendikleri fiilleri zarf görevine sokar. Zarf fiil ekleri “-ken,
-alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, (-e….-e ) -(r…..-maz ), -casına,
-meksizin, -dığında”
şeklindedir. Fiilimsiler içinde zarf fiil eklerinin sayıca fazla olmasından
dolayı ezberlenme noktasında sıkıntılar yaşanabilmektedir. Bu eklerin akılda
kolayca kalması için şu şekilde zarf fiil kodlaması (Bağ fiil ekleri kodlaması) yapabiliriz:
Ken-y-alı asiye -ol-dukça ince ip-i gör-ür gör-mez çal-arak- kaç- tığında uçar-casına dur- maksızın koş-a koş-a yakalan-madan gitti.
veya
Bu at , (
biner-ken bin -ince
biner-er bin-mez ürk-üp kaç- tığında uçar-casına dur- maksızın , dur-madan öl-esiye koş-arak koşa-a koşa-a gel-eli )
yatıyor.
NOT: Kırmızı yazılmış yerler zarf-fiil yapan eklerdir. Siyah
yazılmış kısımlar , kodlamayı tamamlamak için kullanılmış kelime veya harflerdir.
-ken
Eklendiği fiile durum ya da zaman anlamı katar. Ayrıca cümlede iki
eylemin aynı anda yapıldığını bildirir.
Yürürken eski müdürümle
karşılaşmayalım mı?
Dün sabah okula giderken ayağım burkuldu.
Biz tam mezun olurken sınav sistemi
değişti.
Su içerken hıçkırığı
tutmuştu.
-ınca, ince
Eklendikleri eylemin zamanını bildirir.
temizlik Annemler köyden gelince yapacağız.
Okullar bitince tatile gideceğiz.
Takım şampiyon olunca yeni transferler
açıklanacak.
Gözleri bozulunca gözlük takmak
zorunda kaldı.
…-r ….-mAz
Döner dönmez hemen bilgisayarın başına oturdu.
Maç biter bitmez hakemin yanına koştular.
Okulu bitirir bitirmez iş hayatına atıldı.
Hava aydınlanır aydınlanmaz yollara düştü.
-Ip, Up
Bağlaç işlevinde “ve”, “gibi” anlamlar katar ve fiillerin durumlarını
gösterir.
Arabayı onarıp bize sattılar.
Çalışıp sınavı geçti.
Bakıp bakıp gülüyordu.
-arak, -erek
Fiillerin hangi durumda yapıldığı gösterir, iki fiilin aynı anda
yapıldığını gösterir.
Söylenerek kapıyı kapattı.
Her sabah kalktığında gülerek günaydın diyordu.
Maçları seyrederek analizlerini yapıyordu.
Okuldan gelerek kardeşini hastaneye götürdü.
-dıkça, -dikçe
Eklendikleri fiillere neden-sonuç, koşul-sonuç gibi anlamların yanında
zaman anlamı da katar.
Birikim yaptıkça mutlu oluyordu.
Derslerine çalıştıkça notları yükseliyordu.
Onu gördükçe sinirlerim tepeme çıkıyordu.
Evi temizledikçe kirlenmeye devam ediyordu.
-madan, -meden
Cümleye koşul, zaman ve nasıl yapıldığı şeklinde anlamlar katar.
Ben gelmeden yemeğe sakın başlamayın.
Derslerde durmadan not
alıyordu.
Takımımız maçları gol atmadan tamamlıyordu.
Öğretmenlerinize
danışmadan defter almayın.
-alı, -eli
Cümleye başlama zamanı şeklinde bir anlam katar.
Buraya geleli hiçbir olay çıkmadı.
Ailemi görmeyeli oldukça uzun zaman oldu.
Havalar ısınalı daha denize gitmedik.
İstanbul’a taşınalı henüz beş ay oldu.
-meksizin,
-maksızın
Eklendikleri fiillerle cümleye durum ve bazen de süreklilik gibi
anlamlar katmaktadır.
Durmaksızın ders çalışıyordu.
Hiçbir şey görmeksizin olayı seyretmeye çalışıyordu.
Yaptığı hataları anlamaksızın tekrarlamaya devam ediyordu.
-esiye, -asıya
İşini ölesiye seviyordu.
Annesinin yaptığı yemekleri doyasıya yedi.
Şirketi batırasıya kadar devam etti.
-dığında, -diğinde
Eylemlerin zamanını bildirir.
İstanbul’a geldiğinde bana haber vermeyi unutma.
Okulu bitirdiğinde bizlere haber vermeden memleketine gitmişti.
Temizlik bittiğinde dışarıya yemek yemeye gittik.
Hediyesini gördüğünde büyük bir şaşkınlık yaşadık.
ÖRNEKLER
Yatarken ışıkları söndürmeyi unutma. (-kan eki yoktur sadece -ken şekli
var)
Bu dünyaya geleli yüzü bir kez olsun gülmedi.
Saati kuralı çok olmamıştı.
Görünmeden kimseye gel gizli gizli.
Kapanmadan kazan yarışmasına katılmak istiyorum.
Masadaki tabaklar kırılınca ne yapacağını bilemedi.
Sen gidince hiçbir şeyin tadı kalmamıştı.
Olanları duyunca birden gözleri doldu.
Seni görünce ellerim titriyor.
Bütün her şeyi unutup yeni bir hayata başlamak istiyordu.
Para biriktirip bilgisayar alacağını söyledi annesine.
Fiilimsiler ile ek fiillere çalışarak sınavdan seksen almayı başardı.
Çırpındıkça daha da batacağını anlamıştı.
Koşa koşa yanına gitti.
Ağlaya ağlaya gözleri kan çanağına dönmüş.
Gelir gelmez yatağa uzandı.
Yatar yatmaz uyudu.
Ölürcesine sevdiği için her dediğini yapıyordu.
NOT: “-ken” ekinin bazen isimlere geldiğini
görmeniz gerekir arkadaşlar. Bu durumda bu eki alan kelime fiilimsi sayılmaz.
Öğrenciyken çok zamanımızın olduğunu fark edememişiz. (Öğrenci = İsim)
Çalışırken zamanın nasıl geçtiğini anlayamamışız. (Çalış = Fiil)
Özetle
*Fiilimsiler, fiil değil; ancak fiile benzer sözcüklerdir. *Fiil gibi
çekimlenemez; ancak olumsuzları yapılabilir. *İsim fiil, sıfat fiil ve zarf
fiil olmak üzere üçe ayrılır. *Bunların her biri için ayrı ayrı fiilimsi ekleri
vardır. *Bu ekler mutlaka fiil kök veya gövdelerine gelmek zorundadır.
*Eklendikleri fiilleri cümlede “isim, sıfat, zarf” yaparlar. *Fiilimsiler
cümlede doğrudan yüklem olmazlar, ek eylem alarak yüklem olurlar.
